Jak obliczyć lukę płacową średnią i medianę

Luka płacowa ze względu na płeć to jeden wskaźnik, ale żeby go policzyć poprawnie, trzeba podjąć kilka decyzji: które składniki płacy wliczyć, jak potraktować część etatu, czy liczyć ze średniej, czy z mediany. Dyrektywa (UE) 2023/970 wymaga obu wersji i dodaje kilka wskaźników pomocniczych. Poniżej pokazujemy, jak obliczyć lukę płacową krok po kroku na przykładzie dziesięciu pracowników, z każdą liczbą wyliczoną do końca.

Wzór na lukę płacową

Lukę liczymy jako różnicę między wynagrodzeniem mężczyzn a wynagrodzeniem kobiet, podzieloną przez wynagrodzenie mężczyzn i pomnożoną przez 100 procent. Wynik dodatni znaczy, że kobiety zarabiają mniej. Wynik ujemny znaczy, że zarabiają więcej. Wzór jest ten sam dla średniej i dla mediany, zmienia się tylko to, co podstawiamy jako wynagrodzenie kobiet i mężczyzn.

Krok 1. Przygotuj dane

Dla każdego pracownika potrzebujesz pięciu informacji: płci, stanowiska, wynagrodzenia zasadniczego, składników zmiennych (premie, dodatki, nagrody) i wymiaru etatu. Imię i nazwisko nie są potrzebne, wystarczy numer kadrowy. Dane bierzesz z jednego, zamkniętego okresu, najlepiej z eksportu z programu kadrowo płacowego.

Krok 2. Przelicz płace na pełny etat

Osoby P02 i P10 pracują na pół etatu. Ich wynagrodzenie dzielimy przez wymiar etatu: P02 ma 3300 zł podzielone przez 0,5, czyli 6600 zł, a P10 ma 5600 zł. Bez tego kroku luka mierzyłaby różnicę w czasie pracy, a nie w płacach. Tak samo przeliczamy składniki zmienne.

Krok 3. Luka ze średniej

Wynagrodzenia zasadnicze kobiet po przeliczeniu to 6400, 6600, 7600, 9800 i 5000 zł. Suma 35400 zł, średnia 7080 zł. Mężczyźni mają 6800, 5400, 11000, 7800 i 5600 zł, suma 36600 zł, średnia 7320 zł. Luka ze średniej w wynagrodzeniu zasadniczym wynosi 240 zł podzielone przez 7320 zł, czyli 3,28 procent.

W wynagrodzeniu łącznym, czyli zasadniczym razem ze składnikami zmiennymi, średnia kobiet to 7480 zł, a mężczyzn 7820 zł. Luka rośnie do 4,35 procent, bo mężczyźni w tej firmie dostają więcej premii.

Krok 4. Luka z mediany

Mediana to wartość środkowa po uporządkowaniu płac. Przy pięciu osobach jest to trzecia wartość. Wynagrodzenia zasadnicze kobiet w kolejności: 5000, 6400, 6600, 7600, 9800 zł, mediana 6600 zł. Mężczyzn: 5400, 5600, 6800, 7800, 11000 zł, mediana 6800 zł. Luka z mediany wynosi 200 zł podzielone przez 6800 zł, czyli 2,94 procent. W wynagrodzeniu łącznym mediany to 6600 zł i 7100 zł, a luka 7,04 procent.

Mediana nie reaguje na pojedyncze wysokie płace, takie jak 13000 zł kierownika. Gdy luka z mediany jest wyraźnie inna niż luka ze średniej, warto sprawdzić, czy różnica nie wynika z kilku stanowisk na szczycie struktury.

Krok 5. Składniki zmienne

Dyrektywa wymaga osobnej luki w składnikach uzupełniających lub zmiennych. Średnie składniki zmienne kobiet to 400 zł, mężczyzn 500 zł, luka 20 procent. Mediana składników kobiet wynosi 0 zł, bo trzy z pięciu kobiet nie dostają premii, a mediana mężczyzn 200 zł. Luka z mediany to 100 procent. Taki wynik wygląda dramatycznie, ale dobrze pokazuje sedno: większość kobiet w tej firmie nie dostaje składników zmiennych. Potwierdza to kolejny wskaźnik, czyli odsetek osób otrzymujących składniki zmienne: 40 procent kobiet i 60 procent mężczyzn.

Krok 6. Kwartyle

Wszystkich dziesięciu pracowników ustawiamy od najniższego do najwyższego wynagrodzenia łącznego i dzielimy na cztery części. Przy dziesięciu osobach kwartyle mają po trzy albo dwie osoby. W najniższym kwartylu jest jedna kobieta i dwóch mężczyzn, w drugim dwie kobiety, w trzecim jedna kobieta i dwóch mężczyzn, a w najwyższym jedna kobieta i jeden mężczyzna. Udział kobiet w kwartylach wynosi więc 33, 100, 33 i 50 procent.

Krok 7. Luka w kategoriach pracowników

Najważniejszy wskaźnik z punktu widzenia obowiązków pracodawcy to luka w kategoriach pracowników wykonujących taką samą pracę lub pracę o takiej samej wartości. Żeby go policzyć, trzeba najpierw przypisać stanowiska do kategorii, czyli przeprowadzić wartościowanie. Specjalistka i specjalista, księgowa i księgowy trafią wtedy do tych samych kategorii, a luka w każdej z nich pokaże, czy osoby o tej samej wartości pracy zarabiają tyle samo. Jeśli w którejkolwiek kategorii luka wynosi co najmniej 5 procent i nie ma obiektywnego uzasadnienia, art. 10 dyrektywy przewiduje wspólną ocenę wynagrodzeń.

W naszym przykładzie luka dla całej firmy jest poniżej 5 procent w wynagrodzeniu zasadniczym, ale to nie wystarcza. Księgowa zarabia 7600 zł, a księgowy 7800 zł, kierowniczka 9800 zł, a kierownik 11000 zł. To różnice, które trzeba sprawdzić w kategoriach, a nie zgubić w średniej z całej firmy.

Jak to zrobić bez arkusza

Te same obliczenia wykonasz, importując plik CSV z sześcioma kolumnami: identyfikator, plec, stanowisko, wynagrodzenie_zasadnicze, skladniki_zmienne i wymiar_etatu. Narzędzie przeliczy płace na etat, policzy wszystkie wskaźniki i oznaczy kategorie z luką co najmniej 5 procent. Opis wskaźników i terminów raportowania znajdziesz na stronie raport luki płacowej, a sposób wyznaczania kategorii na stronie metoda wartościowania pracy.